Câu hỏi sàng lọc trong khảo sát: cách viết, cách rẽ nhánh và ví dụ cho từng nhóm đối tượng

Bạn nghiên cứu hành vi của nhân viên ngân hàng, nhưng làm sao chắc người đang điền phiếu thật sự làm ở ngân hàng? Đó là nhiệm vụ của câu hỏi sàng lọc: một vài câu ngắn đặt ở đầu phiếu để xác nhận người trả lời thuộc đúng đối tượng nghiên cứu, và đưa người không phù hợp ra khỏi phiếu trước khi họ trả lời phần chính. Bài viết hướng dẫn cách viết câu hỏi sàng lọc không lộ đáp án mong muốn, cách thiết lập rẽ nhánh kết thúc sớm trên Google Forms, Qualtrics, Microsoft Forms, kèm ví dụ cho nhiều nhóm đối tượng và cách dùng câu kiểm tra chú ý.

Trên KhảoSát, việc giữ đúng đối tượng bắt đầu từ trước khi người trả lời mở phiếu: chỉ người có hồ sơ khớp tiêu chí mới thấy khảo sát của bạn. Câu hỏi sàng lọc là lớp thứ hai, giúp xác nhận lại những điều kiện mà hồ sơ không thể hiện hết, ví dụ "đang dùng ví điện tử ít nhất một lần mỗi tuần".

Câu hỏi sàng lọc là gì?

Câu hỏi sàng lọc (screening question) là câu hỏi dùng để quyết định một người có đủ điều kiện tham gia khảo sát hay không. Khác với câu hỏi nhân khẩu học ở cuối phiếu (dùng để mô tả mẫu), câu hỏi sàng lọc nằm ở đầu phiếu và có hệ quả: trả lời không phù hợp thì phiếu kết thúc sớm.

Một bộ câu hỏi sàng lọc tốt thường có ba đặc điểm: ngắn (thường từ 1 đến 4 câu), khách quan (hỏi về sự kiện, hành vi, không hỏi thái độ) và không để người trả lời đoán được đáp án nào sẽ "qua vòng".

Vì sao cần câu hỏi sàng lọc khi đã lọc hồ sơ?

Lọc theo hồ sơ trên KhảoSát dựa vào các trường người trả lời đã khai: năm sinh, giới tính, quốc gia, tỉnh, nghề, học vấn, lĩnh vực, ngôn ngữ. Khi tạo dự án, bạn chọn nhóm nghề (29 nhóm trong 7 nhóm lớn), giới tính, độ tuổi, học vấn, tỉnh thành (34 tỉnh, thành) và phạm vi trong nước hay nước ngoài. Người trả lời là người thật, mỗi số điện thoại một tài khoản, và chỉ người có hồ sơ khớp mới thấy khảo sát.

Tuy vậy, nhiều đề tài cần điều kiện chi tiết hơn những gì hồ sơ có: đã từng mua hàng trên sàn thương mại điện tử trong 3 tháng qua, đang nuôi con dưới 6 tuổi, đã làm việc ở vị trí hiện tại ít nhất 1 năm. Những điều kiện này chỉ có thể xác nhận bằng câu hỏi sàng lọc trong phiếu.

Lưu ý rằng mỗi tiêu chí lọc thêm (sau tiêu chí đầu) cộng 10% vào giá phiếu, tối đa cộng 30%. Vì vậy, với các điều kiện không có sẵn trong hồ sơ, câu hỏi sàng lọc là cách bổ sung hợp lý. Bạn có thể xem chi tiết hệ số giá tại bảng giá.

Cách viết câu hỏi sàng lọc không lộ đáp án mong muốn

Sai lầm phổ biến nhất là viết câu hỏi sàng lọc dạng "Có/Không" quá lộ liễu. Ví dụ: "Bạn có phải là nhân viên ngân hàng không?" Người trả lời dễ đoán đáp án "Có" sẽ được làm tiếp. Dù phần lớn người trả lời trung thực, câu hỏi như vậy vẫn tạo cám dỗ không cần thiết và làm giảm chất lượng sàng lọc.

1. 1
   Liệt kê điều kiện tham gia: viết ra chính xác ai được tham gia, ai bị loại, theo tiêu chí đo được.
2. 2
   Chuyển điều kiện thành câu hỏi trung tính: hỏi "Lĩnh vực công việc hiện tại của bạn là gì?" thay vì "Bạn có làm ngân hàng không?".
3. 3
   Dùng nhiều lựa chọn ngang hàng: đưa đáp án đúng vào giữa danh sách nhiều lựa chọn hợp lý.
4. 4
   Thêm lựa chọn "Khác" và "Không thuộc nhóm nào": tránh ép người trả lời chọn sai.
5. 5
   Hỏi về hành vi cụ thể, có mốc thời gian: "trong 3 tháng qua", "ít nhất một lần mỗi tuần".
6. 6
   Thiết lập rẽ nhánh: đáp án không phù hợp dẫn tới trang kết thúc sớm, không hiện mã hoàn thành.

Ví dụ so sánh câu hỏi tốt và chưa tốt

Logic rẽ nhánh kết thúc sớm trên ba nền tảng

Câu hỏi sàng lọc chỉ có tác dụng khi đi kèm logic rẽ nhánh: người không phù hợp được đưa tới một trang cảm ơn và kết thúc phiếu, không đi qua trang có mã hoàn thành. Dưới đây là cách làm ở mức chung; giao diện mỗi nền tảng có thể thay đổi theo thời gian, nên hãy đối chiếu tài liệu chính thức.

Google Forms

Đặt câu hỏi sàng lọc ở phần (section) đầu tiên, dạng trắc nghiệm hoặc danh sách thả xuống. Tạo thêm một phần riêng tên "Cảm ơn bạn" với lời giải thích ngắn rằng khảo sát dành cho nhóm đối tượng khác. Trong menu ba chấm của câu hỏi, chọn "Đi tới phần dựa trên câu trả lời", rồi gán đáp án không phù hợp tới phần "Cảm ơn bạn", đáp án phù hợp tới phần tiếp theo. Phần "Cảm ơn bạn" đặt "Sau phần này: Gửi biểu mẫu". Tham khảo thêm trợ giúp Google Forms.

Qualtrics

Trong Qualtrics, bạn có thể dùng Skip Logic trên câu hỏi sàng lọc để chuyển thẳng tới End of Survey, hoặc dùng Branch trong Survey Flow để kiểm tra điều kiện rồi đặt một phần tử End of Survey riêng cho nhánh bị loại. Điều quan trọng: chuyển hướng cuối phiếu về KhảoSát chỉ nên áp dụng cho nhánh đủ điều kiện, còn nhánh bị loại kết thúc bằng thông điệp cảm ơn. Xem thêm hỗ trợ Qualtrics và bài Qualtrics chuyển hướng.

Microsoft Forms

Microsoft Forms hỗ trợ phân nhánh trên câu hỏi lựa chọn. Chia phiếu thành các phần, mở tùy chọn phân nhánh, gán đáp án không phù hợp tới "Kết thúc biểu mẫu" và đáp án phù hợp tới phần câu hỏi chính. Đặt mã hoàn thành ở phần cuối cùng mà chỉ nhánh đủ điều kiện đi tới. Tham khảo bài Microsoft Forms khảo sát.

Ví dụ câu hỏi sàng lọc cho nhiều nhóm đối tượng

Dưới đây là một số ví dụ minh họa để bạn tham khảo và điều chỉnh theo đề tài. Mỗi ví dụ gồm điều kiện cần lọc, câu hỏi trung tính và đáp án được tiếp tục.

Sinh viên đại học

Điều kiện: đang là sinh viên đại học chính quy năm 2 trở lên. Câu hỏi sàng lọc: "Hiện bạn đang học ở bậc nào?" (THPT, Cao đẳng, Đại học năm 1, Đại học năm 2, Đại học năm 3, Đại học năm 4 trở lên, Sau đại học, Không đi học). Tiếp tục nếu chọn Đại học năm 2 trở lên.

Nhân viên văn phòng

Điều kiện: làm việc toàn thời gian ít nhất 6 tháng tại doanh nghiệp. Câu thứ nhất hỏi tình trạng việc làm (toàn thời gian, bán thời gian, tự kinh doanh, đang tìm việc, nghỉ hưu, sinh viên). Câu thứ hai hỏi thời gian làm ở nơi hiện tại (dưới 6 tháng, 6 đến 12 tháng, 1 đến 3 năm, trên 3 năm).

Người tiêu dùng mua sắm trực tuyến

Điều kiện: đã mua hàng trên sàn thương mại điện tử ít nhất 2 lần trong 3 tháng qua. Câu hỏi sàng lọc: "Trong 3 tháng qua, bạn đã mua hàng trên sàn thương mại điện tử bao nhiêu lần?" (Chưa lần nào, 1 lần, 2 đến 3 lần, 4 đến 6 lần, Trên 6 lần).

Nhân viên y tế

Điều kiện: đang trực tiếp chăm sóc người bệnh. Nhóm nhân viên y tế thuộc nhóm chuyên môn khó tiếp cận (hệ số giá x1,8), nên lọc hồ sơ theo nhóm nghề trước, sau đó dùng câu hỏi sàng lọc: "Công việc hằng ngày của bạn chủ yếu là gì?" với các lựa chọn như khám chữa bệnh, điều dưỡng, xét nghiệm, hành chính, quản lý, khác.

Phụ huynh có con nhỏ

Điều kiện: có ít nhất một con từ 3 đến 6 tuổi. Câu hỏi: "Bạn có con ở những nhóm tuổi nào sau đây?" (chọn nhiều: dưới 3 tuổi, 3 đến 6 tuổi, 7 đến 11 tuổi, 12 đến 17 tuổi, từ 18 tuổi, chưa có con). Tiếp tục nếu có chọn 3 đến 6 tuổi.

Câu kiểm tra chú ý trong phần chính

Câu kiểm tra chú ý (attention check) không dùng để loại người ngay từ đầu, mà để phát hiện trả lời qua loa trong phần chính. Ví dụ phổ biến: trong một khối thang đo Likert, chèn câu "Với câu này, vui lòng chọn mức 'Không đồng ý'". Người đọc kỹ sẽ chọn đúng; người chọn đại sẽ dễ sai.

Khác với câu hỏi sàng lọc, câu kiểm tra chú ý thường không nên kết thúc phiếu ngay. Hãy giữ phiếu, rồi dùng kết quả khi đối soát và làm sạch. Trên KhảoSát, bạn đối soát hoặc duyệt phiếu trong 7 ngày kể từ khi phiếu được gửi; phiếu sai câu kiểm tra có thể bị từ chối kèm lý do rõ ràng, người trả lời được khiếu nại một lần và quản trị viên quyết định dựa trên dữ liệu đối soát. Xem thêm bài đối soát phiếu khảo sát và làm sạch dữ liệu khảo sát.

Checklist hoàn thiện câu hỏi sàng lọc

Bước thử cuối cùng rất quan trọng. Hãy tự điền phiếu ít nhất hai lần: một lần chọn đáp án phù hợp, một lần chọn đáp án bị loại, để chắc chắn logic chạy đúng. Bài thiết kế phiếu khảo sát có thêm gợi ý về cấu trúc phiếu.

Mô tả câu hỏi sàng lọc trong chương phương pháp

Khi viết luận văn hoặc bài báo, hãy mô tả trung thực: mẫu được tuyển qua nền tảng trực tuyến theo tiêu chí hồ sơ, người trả lời tham gia tự nguyện và nhận điểm thưởng, sau đó được xác nhận lại bằng câu hỏi sàng lọc ở đầu phiếu. Đây là chọn mẫu phi xác suất, thuận tiện có kiểm soát tiêu chí.

Ví dụ: "Người tham gia được tuyển qua nền tảng khảo sát trực tuyến, chỉ người có hồ sơ là nhân viên văn phòng tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh mới nhận được lời mời. Đầu phiếu có hai câu hỏi sàng lọc về tình trạng việc làm toàn thời gian và thâm niên tối thiểu 6 tháng; người không đáp ứng được kết thúc phiếu sớm."

Sau khi thu thập và làm sạch, nếu cần hỗ trợ phân tích thống kê, bạn có thể tham khảo ResearchSTAT, cùng hệ sinh thái với KhảoSát.

Câu hỏi thường gặp

Nên có bao nhiêu câu hỏi sàng lọc trong một phiếu?

Thường từ 1 đến 4 câu là đủ. Bộ câu hỏi sàng lọc càng dài, người trả lời càng mệt trước khi vào phần chính. Hãy chỉ giữ những điều kiện thật sự cần thiết cho đề tài.

Đã lọc hồ sơ trên KhảoSát thì có cần câu hỏi sàng lọc nữa không?

Lọc hồ sơ giúp chỉ người có hồ sơ khớp tiêu chí mới thấy khảo sát. Câu hỏi sàng lọc vẫn hữu ích cho các điều kiện chi tiết mà hồ sơ không có, như hành vi mua sắm hay thâm niên công tác.

Người bị loại ở câu hỏi sàng lọc có báo hoàn thành được không?

Nếu bạn đặt mã hoàn thành ở phần cuối nhánh chính, người bị loại sẽ không thấy mã nên không báo hoàn thành được. Với Qualtrics, chỉ đặt chuyển hướng về KhảoSát cho nhánh đủ điều kiện.

Câu hỏi sàng lọc khác câu kiểm tra chú ý thế nào?

Câu hỏi sàng lọc nằm đầu phiếu, xác nhận đúng đối tượng và có thể kết thúc phiếu sớm. Câu kiểm tra chú ý nằm trong phần chính, dùng để phát hiện trả lời qua loa và được xử lý khi đối soát, làm sạch dữ liệu.

Có nên dùng câu hỏi Có/Không để sàng lọc?

Nên hạn chế, vì câu Có/Không dễ lộ đáp án mong muốn. Hãy dùng câu nhiều lựa chọn ngang hàng, đặt đáp án đủ điều kiện giữa các lựa chọn hợp lý khác.