Thang đo Likert cho khảo sát: chọn số mức, đặt nhãn, câu đảo, độ tin cậy và cách dựng trên Google Forms

Hầu hết phiếu khảo sát trong luận văn, khóa luận và nghiên cứu hành vi đều có một phần quen thuộc: hàng loạt phát biểu kèm các lựa chọn từ "Rất không đồng ý" đến "Rất đồng ý". Đó là thang đo Likert. Nó dễ hiểu với người trả lời, dễ mã hóa, dễ phân tích, nên được dùng rất rộng rãi. Nhưng cũng chính vì quá quen, nhiều người dựng thang đo Likert một cách vội vàng và chỉ phát hiện vấn đề khi độ tin cậy thấp.

Bài này đi qua từng quyết định khi thiết kế thang đo Likert: chọn 5 hay 7 mức, đặt nhãn, dùng câu đảo thế nào, kiểm tra độ tin cậy bằng Cronbach's Alpha ở mức tổng quát, cách dựng trên Google Forms bằng lưới trắc nghiệm, và vì sao số câu Likert ảnh hưởng thời lượng phiếu, từ đó ảnh hưởng chi phí thu thập.

Thang đo Likert là gì?

Thang đo Likert mang tên nhà tâm lý học Rensis Likert, người giới thiệu cách đo thái độ này từ đầu thập niên 1930. Ý tưởng cốt lõi: thay vì hỏi trực tiếp một khái niệm trừu tượng như "sự hài lòng" hay "ý định mua", ta đưa ra nhiều phát biểu cụ thể, người trả lời chọn mức độ đồng ý với từng phát biểu, rồi gộp các câu lại để đo khái niệm.

Cần phân biệt hai thuật ngữ hay bị dùng lẫn:

Hiểu đúng điều này giúp bạn tránh một lỗi phổ biến: đo một khái niệm bằng một câu duy nhất. Một thang đo Likert tốt thường có nhiều biến quan sát cho mỗi khái niệm, để kiểm tra được độ tin cậy và để sai lệch của một câu không quyết định toàn bộ kết quả.

Chọn 5 hay 7 mức cho thang đo Likert?

Đây là câu hỏi gần như ai cũng gặp. Không có đáp án đúng cho mọi trường hợp; điều quan trọng là chọn có lý do và giữ nhất quán trong cùng một khái niệm.

Một lời khuyên thực tế: nếu đề tài kế thừa thang đo từ nghiên cứu gốc, hãy giữ số mức như nghiên cứu gốc, trừ khi có lý do rõ ràng để đổi. Khi đổi, ghi rõ trong phần phương pháp. Với người trả lời dùng điện thoại, thang đo Likert 5 mức thường dễ thao tác hơn.

Đặt nhãn cho thang đo Likert

Nhãn là phần người trả lời đọc nhiều nhất, nhưng lại hay bị làm qua loa. Một bộ nhãn tốt cần cân đối: số mức tích cực bằng số mức tiêu cực, và khoảng cách giữa các nhãn nghe "đều" nhau.

1. 1
   Chọn đúng loại nhãn: mức độ đồng ý cho phát biểu thái độ; mức độ thường xuyên cho hành vi; mức độ hài lòng cho đánh giá dịch vụ.
2. 2
   Đặt nhãn cho mọi mức nếu được: nhãn đầy đủ giúp người trả lời hiểu giống nhau hơn so với chỉ đặt nhãn ở hai đầu.
3. 3
   Giữ chiều nhất quán: số nhỏ là tiêu cực, số lớn là tích cực, cho mọi câu trong phiếu.
4. 4
   Tránh nhãn mơ hồ: "Bình thường" có thể hiểu là "trung lập" hoặc "khá ổn"; hãy chọn từ rõ nghĩa.

Ví dụ bộ nhãn 5 mức về mức độ đồng ý: Rất không đồng ý, Không đồng ý, Trung lập, Đồng ý, Rất đồng ý. Ví dụ bộ nhãn 5 mức về tần suất: Không bao giờ, Hiếm khi, Thỉnh thoảng, Thường xuyên, Rất thường xuyên. Đừng trộn hai loại nhãn trong cùng một lưới.

Câu đảo trong thang đo Likert: dùng thế nào cho đúng

Câu đảo (reverse-coded item) là phát biểu có chiều ngược với khái niệm. Ví dụ, trong thang đo "Cảm nhận dễ sử dụng", câu "Tôi thường bối rối khi dùng ứng dụng này" là câu đảo. Người dễ dùng sẽ chọn mức thấp ở câu này.

Câu đảo có ưu điểm: giúp phát hiện người trả lời chọn cùng một mức cho mọi câu mà không đọc. Nhưng câu đảo cũng có nhược điểm đã được nhiều nghiên cứu phương pháp nhắc tới: người trả lời dễ đọc nhầm, làm giảm độ tin cậy và đôi khi tạo ra một "nhân tố giả" chỉ gồm các câu đảo khi phân tích nhân tố.

Cách mã hóa ngược đơn giản: với thang đo Likert 5 mức, giá trị mới bằng 6 trừ giá trị cũ; với thang 7 mức, bằng 8 trừ giá trị cũ. Tổng quát: (số mức + 1) trừ giá trị cũ.

Độ tin cậy: Cronbach's Alpha cho thang đo Likert

Sau khi thu thập, bước kiểm tra đầu tiên với mỗi thang đo Likert nhiều câu thường là Cronbach's Alpha: hệ số cho biết các câu trong cùng một khái niệm có "đi cùng nhau" hay không, tức độ nhất quán nội tại.

Ở mức phổ biến trong các tài liệu phương pháp:

• Alpha từ khoảng 0,7 trở lên thường được xem là chấp nhận được; một số nghiên cứu khám phá chấp nhận mức thấp hơn một chút.
• Alpha quá cao (gần 1) có thể cho thấy các câu gần như trùng ý, nên xem lại cách viết.
• Tương quan biến tổng hiệu chỉnh của từng câu thường được kỳ vọng từ khoảng 0,3 trở lên; câu quá thấp là ứng viên cần xem xét.
• Alpha chỉ có ý nghĩa với thang đo nhiều câu; một khái niệm đo bằng một câu thì không tính được.

Alpha thấp thường do một vài nguyên nhân quen thuộc: câu đảo chưa mã hóa ngược, câu viết mơ hồ hoặc kép, câu không thật sự thuộc khái niệm, hoặc dữ liệu có nhiều người trả lời qua loa. Lớp đúng đối tượng giúp giảm nguyên nhân cuối: người thật, hồ sơ khớp tiêu chí, mỗi số điện thoại một tài khoản người trả lời, chỉ người có hồ sơ khớp mới thấy khảo sát.

Cách dựng thang đo Likert trên Google Forms

Google Forms có hai cách phổ biến để dựng thang đo Likert. Phần này mô tả ở mức chung; tài liệu chính thức có tại Trung tâm trợ giúp Google Docs Editors.

1. 1
   Thêm câu Lưới trắc nghiệm: tiêu đề là tên nhóm câu hoặc lời dẫn, ví dụ "Mức độ đồng ý của bạn với các phát biểu sau".
2. 2
   Nhập các hàng: mỗi hàng một phát biểu của thang đo Likert, viết ngắn gọn.
3. 3
   Nhập các cột: mỗi cột một mức, ví dụ năm nhãn từ Rất không đồng ý đến Rất đồng ý.
4. 4
   Bật yêu cầu một câu trả lời mỗi hàng: để không sót phát biểu nào.
5. 5
   Cân nhắc xáo trộn thứ tự hàng: nếu muốn giảm ảnh hưởng của thứ tự câu, có tùy chọn xáo trộn trong menu ba chấm.
6. 6
   Xem trên điện thoại: lưới nhiều cột dễ tràn màn hình, kiểm tra trước khi mở thu thập.

Nếu dùng Microsoft Forms hoặc Qualtrics, cả hai đều có kiểu câu dạng ma trận phù hợp cho thang đo Likert; tham khảo Hỗ trợ Microsoft Forms hoặc Qualtrics Support. Dù dùng nền tảng nào, phiếu vẫn cần câu "Mã tham gia" và mã hoàn thành để đối soát, xem bài Google Forms, link điền trước và mã hoàn thành.

Thang đo Likert ảnh hưởng thời lượng phiếu và giá

Mỗi phát biểu Likert chỉ mất vài giây, nhưng ba bốn chục câu cộng lại là vài phút. Thời lượng phiếu quyết định giá mỗi phiếu hợp lệ trên KhảoSát:

Ví dụ: một khóa luận khảo sát sinh viên, phiếu ban đầu khoảng 10 phút, giá 22.000 đ mỗi phiếu, 200 phiếu là 4.400.000 đ. Nếu thêm nhiều khái niệm phụ làm phiếu kéo dài lên khoảng 15 phút, giá thành 30.000 đ mỗi phiếu, 200 phiếu là 6.000.000 đ. Rà lại thang đo Likert, bỏ câu trùng ý, có thể giữ phiếu trong mức 10 phút.

Giá còn phụ thuộc hệ số nhóm nghề, phạm vi trong nước hay nước ngoài, tiêu chí lọc và hạn gấp, và có thể thay đổi. Hãy xem báo giá chính xác ở trang Bảng giá. Bạn chỉ trả tiền phiếu hợp lệ; phần chưa thu được khi dự án kết thúc được hoàn vào số dư.

Phiếu dài cũng ảnh hưởng chất lượng: người trả lời mệt dần ở các lưới cuối. Xem thêm cách rút gọn phiếu trong bài thiết kế phiếu khảo sát và cách tính số phiếu cần thu trong bài cỡ mẫu.

Lỗi thường gặp với thang đo Likert và cách sửa

Phân tích thang đo Likert sau khi thu thập

Sau khi đối soát và có file toàn phiếu hợp lệ, quy trình phân tích thang đo Likert thường gồm: mã hóa nhãn sang số, mã hóa ngược câu đảo, kiểm tra Cronbach's Alpha cho từng khái niệm, phân tích nhân tố khám phá (EFA), rồi tính điểm khái niệm và kiểm định mô hình bằng hồi quy, CB-SEM hoặc PLS-SEM tùy thiết kế.

Trước đó, hãy làm sạch dữ liệu: loại dòng chọn sai câu kiểm tra chú ý, xem kỹ dòng có cảnh báo làm quá nhanh. Bài làm sạch dữ liệu có hướng dẫn chi tiết. Nếu cần hỗ trợ phân tích, bạn có thể tham khảo ResearchSTAT, dịch vụ cùng hệ sinh thái, nơi có thể làm sạch và phân tích Cronbach's Alpha, EFA, hồi quy, CB-SEM, PLS-SEM.

Khi viết phần phương pháp, hãy mô tả trung thực: thang đo Likert bao nhiêu mức, nguồn kế thừa thang đo, câu nào được đảo; mẫu được tuyển qua nền tảng trực tuyến, người trả lời tự nguyện và nhận điểm thưởng, đây là chọn mẫu phi xác suất (thuận tiện có kiểm soát tiêu chí). Xem thêm cam kết ở trang Liêm chính.

Checklist thang đo Likert trước khi mở thu thập

• Mỗi khái niệm có nhiều phát biểu, mỗi phát biểu một ý.
• Số mức (5 hoặc 7) nhất quán trong cùng khái niệm, có lý do khi đổi so với nghiên cứu gốc.
• Nhãn cân đối, rõ nghĩa, cùng chiều cho cả phiếu.
• Danh sách câu đảo được ghi lại để mã hóa ngược.
• Có ít nhất một câu kiểm tra chú ý trong phiếu.
• Lưới hiển thị ổn trên điện thoại, bật yêu cầu trả lời mỗi hàng.
• Đã bấm giờ làm thử và khai thời lượng đúng khi tạo dự án.
• Phiếu có câu "Mã tham gia", mã hoàn thành đặt đúng chỗ.

Khi sẵn sàng, đăng ký tài khoản khách hàng để tạo dự án và nhận báo giá ngay.

Câu hỏi thường gặp

Thang đo Likert 5 mức hay 7 mức tốt hơn?

Không có lựa chọn tốt hơn cho mọi đề tài. Thang 5 mức dễ hiểu và gọn trên điện thoại; thang 7 mức phân biệt tinh hơn. Nếu kế thừa thang đo, hãy giữ số mức như nghiên cứu gốc.

Mỗi khái niệm nên có bao nhiêu câu?

Thường mỗi khái niệm có nhiều biến quan sát, phổ biến từ ba câu trở lên, để kiểm tra được độ tin cậy. Con số cụ thể nên theo thang đo gốc mà bạn kế thừa.

Cronbach's Alpha bao nhiêu là đạt?

Ở mức phổ biến, từ khoảng 0,7 trở lên thường được xem là chấp nhận được. Tuy vậy, ngưỡng cụ thể nên theo tài liệu phương pháp mà trường hoặc giảng viên hướng dẫn của bạn sử dụng.

Dựng thang đo Likert trên Google Forms bằng kiểu câu nào?

Lưới trắc nghiệm hợp với nhiều phát biểu cùng bộ nhãn. Phạm vi tuyến tính hợp với câu lẻ hoặc khi cần hiển thị gọn trên điện thoại. Nhớ bật yêu cầu một câu trả lời mỗi hàng.

Thêm nhiều câu Likert có làm tăng chi phí không?

Có thể, vì giá mỗi phiếu hợp lệ tính theo thời lượng phiếu. Phiếu vượt từ mức 10 phút lên 15 phút thì giá nhóm phổ thông tăng từ 22.000 đ lên 30.000 đ mỗi phiếu. Xem chi tiết ở trang Bảng giá.